Bu metnin günümüz Türkçesi nüshası için:
Buraya Tıklayın →
“محقق که، الله تعالی و ملکلری پیغمبر اوزرینه صلاتده بولنورلر. ای ایمان ایتمش کیمسه‌لر! آنڭ اوزرینه صلاتده، تسلیمیتله سلامده بولنڭ.” (احزاب سورۀ جلیله‌سی، ٥٦. آیت کریمه.)
مولد نه دیمکدر؟
مولد؛ سوزلکده “طوغوم یری، طوغوم زمانی” معنالرینه گلیر. لغتِ رمزیده (حسین رمزی، هـ. ١٣٠٥، استانبول) “مولد” ماده‌سنده “طوغورمق” معناسنده‌در و اسمِ زمان اولوب ولادت وقت و زماننه دینیلیر که برینڭ طوغدیغی زمان دیمکدر، شکلنده گچمکده‌در. ادبیات و دین لیتەراتورلرنده، محمد ﷺڭ طوغومنی آڭلاتان منظوم اثرلر مولد اولەرق اسملندرلمشدر. قاموسِ ترکیده (شمس الدین سامی، هـ. ١٩٠١، استانبول) “مولد” ماده‌سنده “فخرِ کائنات افندیمزڭ ولادتِ شریفلری منقبه‌سی” اولەرق گچمکده‌در. مولد اثرلرینی اوقویان کیمسه‌لره “مولدخان” دینیلیر. اڭ اوڭەملی اسملردن بری، مرحوم كانی قراجه‌در.
مولدڭ ادبیاتمزده‌کی یری
افندیمز علیه الصلات والسلامه مؤمنلرڭ دویدیغی سوگی و حرمت؛ چوغی زمان ادبیاتمزده ده یر بولمش، برچوق مولد، نعت و قصیده‌لر یازیله‌گلمشدر. ربمز، انبیا سوره‌سنده “و سنی باشقه دگل، بتون عالملره بر رحمت اولمق ایچون گوندردك” آیتِ جلیله‌سی ایله اوگمشدر و اوڭا یاپیلان اوگگولرڭ اڭ قیمتلیسیدر. اصحابِ کرام دورنده ده قصیدۀ برده گبی پك چوق مهم اثرلرله باشلایان بو گلەنك، تورکلر آراسنده اولدقجه بنمسنمش، ترك دیلنده برچوق اثر قلمه آلینمشدر. بونلرڭ ایچریسنده مولد یازمه و اوقومه گلەنگنڭ یری چوق باشقه‌در، ایلك تورکجه مولد اولەرق قبول ایدیلن سلیمان چلبینڭ “وسیلة النجات” اثری، ملتمزجه چوق سولمش، آلتی عصری آشقین زماندر اوقونمقده و اوقوتولمقده‌در.
سلیمان چلبی کیمدر؟
اورخان غازینڭ سلاح آرقداشلرندن اولان محمود پاشانڭ طورونی و سلطان مراد خداوندگارڭ وزیرلرندن اولان احمد پاشانڭ اوغلی اولدیغی بیلنمکده‌در. “چلبی” لقبنی آلمسی سببیله عالم کیمسه‌لردن اولدیغی آڭلاشلمقده‌در. علمندن ایتکیلنن ییلدریم بایزید خان، بروسه اولو جامعنه آتامشدر، آیریجه بو جامعنڭ ایلك امامیدر.
وسیلة النجات یاخود قورتولوش وسیله‌سی
سلیمان چلبینڭ یازدیغی “وسیلة النجات” آدلی اثر، کندندن صوڭره گلن برچوق مولد منظومه‌لرینه او‌ڭجیلك ایتمش و الهام قایناغی اولمشدر. بو اثرڭ یازلمسنه ایسه شو حادثه سبب اولمشدر: بروسه اولو جامعنده وعظ ایدن بر واعظ، پیغمبرلر آراسنده فرق اولمدیغنی، حضرت پیغمبر علیه الصلات والسلامڭ دیگر انبیایه اوستونلگی اولمدیغنی سویلمشدر.
بونی دویان سلیمان چلبی، حضرت پیغمبر علیه الصلات والسلامڭ دیگر پیغمبرلره اوستون اولدیغنی قانیتلایەبیلمك ایچون:
“أولمیوب عیسی گوگه بولدیغی یول / امتدن اولمق ایچون ایدی اول”
بیتنی سویلەمش، خلق ایچریسنده چوق بگنیلنجە اثرینی بو بیت اطرافنده گلیشتره‌رك تماملامشدر.
وسیلة النجات؛ قورتولوش وسیله‌سی، سببی معنالرینه گلمکده‌در. اثر، اللهڭ اولولاندیغی و اوگولدیگی ایلك فصلله باشلار، مولد ایتمەنڭ اهمیتنی آڭلاتان برقاچ منقبه ایله دوام ایدر؛ آخرنده پیغمبر افندیمز علیه الصلات والسلامڭ نورینڭ یارادیلیشی، نورینڭ انتقال ایدیشی، وجوده گلیشی، معجزاتلری، معراج حادثه‌سی، معراجه چیقیشی و رحمن ایله گوروشمسی، اخلاقنی، بر طاقیم نصیحتلری و وفاتنڭ بیاننی فصللر بوینجه آڭلاتیر. دوامنده ایسه حضرت فاطمه رضی الله عنهانڭ وفاتنی آڭلاتیر، برقاچ دانه ده معجزاتی آڭلاتان علاوه حکایه بولنور. بو حکایه‌لرڭ اصل متنله علاقه‌سی بولنمدیغی افاده ایدیلیر. فصل آرالرنده پیغمبر علیه الصلات والسلامی مدح ایدن قسملر بولنور.
وسیلة النجات، ساده تورکجه‌سیله دقت چکر. عروض ایله یازیلان اثر، ممکن مرتبه سوسلمه‌لردن اوزاق طوران و قولای آڭلاشیلیر اسلوبندن طولایی خلق طرفندن چوق سولمشدر. یازلدیغی ایلك گوندن بری نسخه‌لرجه چوغالتلمشدر، بو چوغالتمەلر یر یر اصلنه اویغون اولمایان شکلده یاپلمشدر. اوزەللكلە عثمانلینڭ صوڭ دونەمنده یاپیلان چوغالتمالرده اوڭلی دوزلشمه‌سی آچیقچه گورولمکده‌در. “ایدەلُم، عِشق” گبی کلمه‌لر؛ “ایده‌لِم، عَشق” شکلنده دگیشدریلەرك یازلمشدر. گونمزده چوقجه اوقونان مولد نسخه‌لری ده بو یازمه‌لردندر، بو یازمه‌لرده برچوق منقبه و فصل آلنمامش، برچوق بیت داخل ایدلمەمشدر. نره‌دەیسه اصل متنڭ یارسنه دنك گلن بو گبی اختصارلرڭ ایلك قسمنده مقدمه نتەلگندە الهیلره و بغدادلی صالحانڭ اوغلنڭ منقبه‌سنه یر ویرلمش، صوڭره‌سنده “الله آدین”، “نورڭ انتقالی”، “ولادت”، “مرحبا”، “معراج”، “وفاتِ النبی”، “وفاتِ فاطمة الزهرا”، “مناجات” بحرلری ایله “حکایۀ کسيك باش”، “حکایۀ گوگرجین” گبی علاوه حکایه‌لر بولنمشدر.
اثر، اسکی آناطولی ترکجه‌سینڭ اڭ ایی نمونه‌لرندندر. اسکی آناطولی ترکجه‌سنده‌کی فعل چکملرینی (-بن، -سر، -گیل/غیل، -وز گبی)؛ طامو (جهنم)، اوچماغ (جنت)، یارلیغ (یاردیم)، اود (آتش)، طاڭ (تعجب)، قامو (هرکس)، بوغور (شمدی)، اوش/اوشده (ایشته)، اورمق (وورمق)، قاتی (چوق، صیق صیق)، کیچی (کوچوك)، یاغی (دشمن)، بای (زنگین)، آغو (زهر) گبی شمدیلرده قوللانمدیغمز برچوق کلمه و اول (او)، شول (شو)، آن (او) گبی ضمیرلرڭ اسکی حاللرینی گورمکده‌یز.
وسیلة النجات ترجمه‌لری
هدایت رهبریمز، نورِ عینمز رسولِ کبریانڭ دنیایه گلیشنی و رسالتنی بویله‌سنه آڭلاتان بر اثر، بالطبع دیگر ملتلرڭ ده گوڭلنده بڭزر حسلرڭ ظهور ایتمسنه سبب اولمشدر. عثمانلی سنجاغی آلتنده یاشایان و قومشو بولنان توم ملتلر، بو قورتولوش رچته‌سندن فائدەلنمك نیتیله ترجمه تشبثلرنده بولنمشدر. بوگون وسیلة النجات اثری؛ عربجه، کردجه، بوشناقجه، آرناودجه، چرکسجه، رومجه، گورجیجه، انگلیزجه، آلمانجه دیللرینه ترجمه ایدلمش و اینانانلرڭ گوڭلنده اللهه و اونڭ سوگیلیسنه دویولان محبتی هر دائم زیاده‌لشترمکده‌در. بو ترجمه‌لرڭ طیشنده اثردرن اسینلنەرك یازیلان باشقه مولدلر ده بولنور.
نتیجۀ کلام
مولدِ شریف گلەنگی، ملتمزجه عصرلردر بنمسنمش و محافظه ایدلمشدر. بزلره دوشن بو گلەنگی دواملی قیلمقدر. مولدڭ گوزللکلرینی گله‌جك نسللره آقتارمق، سیرِ نبی‌یی اوگرتمك ایچون چوقجه اوقومق، اوزرینه دوشونمك، فیض آلمق گرکلیدر.
مرحبا بحرندن…
ای گوڭللر دردنڭ درمانی سن
ای یارادلمشلرڭ سلطانی سن
سنسڭ اول سلطانِ جمله انبیا
نورِ چشمِ اولیا و اصفیا
ای رسالت تختینڭ سن حاتمی
ای نبوت مهرینڭ سن حاتمی
چونکه نورڭ روشن ایتدی عالمی
گل جمالڭ گلشن ایتدی عالمی
اولدی زائل ظلمتِ جهل و ضلال
بولدی باغِ معرفت عینِ کمال
یا حبیب الله بزه امداد قیل
صوڭ نفس دیدارڭ ایله شاد قیل
گر دیلرسز بوله‌سز اوددن نجات
عشق ایله درد ایله ایدڭ الصلات“اگر آتشدن قورتولوش بولمغی دیلرسه‌ڭز، عشق و درد ایله صلات ایدیڭز”
