“Türk” Lisanına Bakış (Osmanlıca)

تورك ملتی طرفندن فتح ایدلمش ‏طوپراقلر ناصل تورك ‏وطنی اولمشسە ، عین ملت طرفندن فتح ایدلمش كلمەلر دە ‏اویلە تورك كلمەسی اولمشدر .

‏اسكی توركجەیە ‏دیگر چوق ‏طوغری بر باقیش دە علی شير ‏نوائینڭ باقیشیدر . ‏نوائی ، توركجەنڭ بر ‏فعللر ‏و مجازلر ‏لسانی اولدیغنی آڭلاتیر . بر ‏تاریخ بوینجە آت اوستندە یاشایارق ‏انگین آسیا بوزقیرلرینی گل ، ‏گیت ، وور ، ‏قیر ، چیق ، ‏این ، قوش ، طور ‏و بونلر ‏گبی ‏تك هجالی ‏صدالرلە طولدران توركلر ، ‏دواملی بر ‏فعل ‏و حركت حالندە اولدقلری ‏ایچون دیللرینڭ همان ‏بوتون ‏فعللرینی ‏كندیلری یاراتمشلردر . معدن آدلری ‏گبی ، ‏زراعت ایشلری ‏گبی ، قهرمانلق ‏و بینیجیلك ‏ساحەلری ‏گبی ‏كندی ‏حیاتلرینڭ ‏و ‏صنعتلرینڭ چوق ‏صاییدە كلمەلرینی دە ‏ینە ‏كندیلری یاراتمش ، ‏فقط ‏دیگر ‏حیات ، ‏اشیا ، ‏ایمان ‏و ‏تفكر كلمە ‏و قاوراملرینڭ مهم بر قسمنی ‏كندیلرینە ‏لازم اولدیغی ‏اولچودە باشقە دیللردن آلمشلردر .

مثلا ‏اڭ ‏اسكی توركجەیە ‏”تورە” كلمەسی ‏عبرانیجەدن ، أو كلمەسی ‏رامی دیللرندن ؛ بوگون ‏اوز توركجە ظن ایدیلن ‏و عزیز توركیە ‏طوپراقلرینی آقشهر ، آلا شهر ، یڭی شهر ، اسكی شهر ، بگ شهر ‏و بڭزرلری ‏گبی ‏تاریخلە ‏و شرفلە طولدران ایللریمزدەكی شهر كلمەسی ‏یرینە ‏قوللانلمق استەنن كند ، قند كلمەلری صوغد ‏و ‏سانسقریت دیللرندن ؛ آجون كلمەسی ‏صوغدجەدن ؛ اوغوز ‏قاآن دستانندە راستلادیغمز ‏صرە كلمەسی ‏یونانجەدن ؛ سما معناسندەكی كوك ، گوك كلمەسی ؛ حتی قهرمان معناسندەكی آلپ  كلمەسی ‏موغولجەدن ‏گیرمشدر . ‏ینە ‏اسكی توركلرڭ ‏اینانیشە عائد چوق ‏صاییدەكی ‏دینی كلمەلری دە هند ‏و ‏چین ‏گبی ‏دینڭ ‏فلسفەسنی یاپان جنوب ‏اولكەلری دیللرندن آلنمشدر . ‏ینە اوغوز قاآن دستانندە راستلادیغمز دوست كلمەسی تورك ‏دیلنە ‏فارسیدن ‏گیرمشدر . ‏اسكی توركجەدە بویلە كلمەلرڭ ‏صاییسی چوقدر . بو چوقلق ، توركلگڭ ‏دنیا ‏تاریخندەكی گرچك ‏یرینی ‏و خدمتنی طانییانلر ‏ایچون آیری بر افتخار موضوعیدر .

بزم دیلمزە مسلط اولانلرڭ ‏بویوك غفلتی ؛ مثلا ‏سانسقریتجە – توركجە ، ‏چینجە – توركجە ، حتی ‏موغولجە – توركجە ‏سوزجكلری ‏وجودە گتیرمدن ‏و بویلە ‏لغتلرە آلدریش ایتمدن ، ‏قیصەجە ‏اسكی توركجەنڭ ‏ایچندە ‏یوكسلدیگی اورتاق آسیا مدنیتلری دیللرینی ‏قٰالە آلمدن توركجە ‏اوزرندە ‏سوز سویلەمگە حتی عملیات یاپمغە قالقمەلریدر .

توركجەنڭ آلایلی عالملری بو موضوعلردە او قدر غافل ‏و ‏مقصدلیدر ‏كە ، توركجەیە دها چوق موغول ‏استعلاسندن ‏صوڭرە ‏و ‏تاریخدە ‏ایلك ‏دفعە ‏صوقولمش بر ‏طاقیم ‏گری كلمە ‏و أكلری دە توركجە ‏صانمش ‏و بونلری توركیە توركجەسنە دیریلتمگە قالقمشلردر . بوگون دولت ‏تشكیلاتندە قوللانیلان ‏صاییشتای ، دانیشتای ، یارغیتای ‏گبی كلمەلردەكی أكلر ، بویلە أكلر ‏و بویلە ‏یاڭلیشلردر . بو كلمەلر توركجە دگلدر . ‏ینە آلایلی عالملرجە اویدرولان گورەو ، ‏اودەو ، صایلاو ، سویلەو ‏گبی كلمەلردەكی أكلر دە بویلەدر . بو كلمەلر دە توركجە دگلدر .

زمانمزدە تورك ‏دیلی ‏ایشتە بو ‏شاشقینلقلرڭ ‏پریشانلغی ‏ایچندەدر . چونكە ‏تاریخدە ‏بویوك مدنیت قورمش ملتلرڭ ، توركجەدە ‏تمامیلە برلشمش كلمەلری آتوب ‏یرینە ، ‏تاریخدە تورك ملتنە ‏اڭ ‏بویوك ‏فنالغی یاپان موغوللر ‏گبی باربار بر ‏قومڭ كلمەلرینی بو ملتە ” توركجەدر ” ‏دییە قبول ایتدرمگە ‏قالقمق ، دها باشقە كلمەلرلە دە ‏وصفلاندریلەبیلیرسە دە ‏شمدیلك ‏اڭ ‏خفیف ‏وصف ، بو ‏شاشقینلقدر .

تورك ملتی طرفندن فتح ایدلمش‏ طوپراقلر ناصل تورك‏ وطنی اولمشسە، عین ملت طرفندن فتح ایدلمش كلمەلر دە‏ اویلە تورك كلمەسی اولمشدر.

‏اسكی توركجەیە‏ دیگر چوق‏ طوغری بر باقیش دە علی شعر‏ نوائینڭ باقیشیدر.‏ نوائی، توركجەنڭ بر‏ فعللر‏ و مجازلر‏ لسانی اولدیغنی آڭلاتیر. بر‏ تاریخ بوینجە آت اوستندە یاشایارق‏ انگین آسیا بوزقیرلرینی گل،‏ گیت، وور،‏ قیر، چیق،‏ این، قوش، طور‏ و بونلر‏ گبی‏ تك هجالی‏ صدالرلە طولدران توركلر،‏ دواملی بر‏ فعل‏ و حركت حالندە اولدقلری‏ ایچون دیللرینڭ همان‏ بوتون‏ فعللرینی‏ كندیلری یاراتمشلردر. معدن آدلری‏ گبی،‏ ذراعت ایشلری‏ گبی، قهرمانلق‏ و بینیجیلك‏ ساحەلری‏ گبی‏ كندی‏ حیاتلرینڭ‏ و‏ صنعتلرینڭ چوق‏ صاییدە كلمەلرینی دە‏ ینە‏ كندیلری یاراتمش،‏ فقط‏ دیگر‏ حیات،‏ اشیا،‏ ایمان‏ و‏ تفكر كلمە‏ و قاوراملرینڭ مهم بر قسمنی‏ كندیلرینە‏ لازم اولدیغی‏ اولچودە باشقە دیللردن آلمشلردر.

مثلا‏ ئەڭ‏ اسكی توركجەیە‏ “تورە” كلمەسی‏ عبرانیجەدن، أو كلمەسی‏ رامی دیللرندن؛ بوگون‏ اوز توركجە ظن ایدیلن‏ و عزیز توركیە‏ طوپراقلرینی آقشهر، آلا شهر، یڭی شهر، اسكی شهر، بگ شهر‏ و بڭزرلری‏ گبی‏ تاریخلە‏ و شرفلە طولدران ایللریمزدەكی شهر كلمەسی‏ یرینە‏ قوللانلمق استەنن كند، قند كلمەلری صوغد‏ و‏ سانسقریت دیللرندن؛ آجون كلمەسی‏ صوغدجەدن؛ اوغوز‏ قاآن دستانندە راستلادیغمز‏ صرە كلمەسی‏ یونانجەدن؛ سما معناسندەكی كوك، گوك كلمەسی؛ حتی قهرمان معناسندەكی آلپ‏ كلمەسی‏ موغولجەدن‏ گیرمشدر.‏ ینە‏ اسكی توركلرڭ‏ اینانیشە عائد چوق‏ صاییدەكی‏ دینی كلمەلری دە هند‏ و‏ چین‏ گبی‏ دینڭ‏ فلسفەسنی یاپان جنوب‏ اولكەلری دیللرندن آلنمشدر.‏ ینە اوغوز قاآن دستانندە راستلادیغمز دوست كلمەسی تورك‏ دیلنە‏ فارسیدن‏ گیرمشدر.‏ اسكی توركجەدە بویلە كلمەلرڭ‏ صاییسی چوقدر.‏ بو چوقلق، توركلگڭ‏ دنیا‏ تاریخندەكی گرچك‏ یرینی‏ و خدمتنی طانییانلر‏ ایچون آیری بر افتخار موضوعیدر.

…………

بزم دیلمزە مسلط اولانلرڭ‏ بویوك غفلتی؛ مثلا‏ سانسقریتجە – توركجە،‏ چینجە – توركجە، حتی‏ موغولجە – توركجە‏ سوزجكلری‏ وجودە گتیرمدن‏ و بویلە‏ لغتلرە آلدریش ایتمدن،‏ قیصەجە‏ اسكی توركجەنڭ‏ ایچندە‏ یوكسلدیگی اورتاق آسیا مدنیتلری دیللرینی‏ قٰالە آلمدن توركجە‏ اوزرندە‏ سوز سویلەمگە حتی عملیات یاپمغە قالقمەلریدر.

توركجەنڭ آلایلی عالملری بو موضوعلردە او قدر غافل‏ و‏ مقصدلیدر‏ كە، توركجەیە دها چوق موغول‏ استعلاسندن‏ صوڭرە‏ و‏ تاریخدە‏ ایلك‏ دفعە‏ صوقولمش بر‏ طاقیم‏ گری كلمە‏ و أكلری دە توركجە‏ صانمش‏ و بونلری توركیە توركجەسنە دیریلتمگە قالقمشلردر.‏ بوگون دولت‏ تشكیلاتندە قوللانیلان‏ صاییشتای، دانیشتای، یارغیتای‏ گبی كلمەلردەكی أكلر، بویلە أكلر‏ و بویلە‏ یاڭلیشلردر.‏ بو كلمەلر توركجە دگلدر.‏ ینە آلایلی عالملرجە اویدرولان گورەو،‏ اودەو، صایلاو، سویلەو‏ گبی كلمەلردەكی أكلر دە بویلەدر.‏ بو كلمەلر دە توركجە دگلدر.

زمانمزدە تورك‏ دیلی‏ ایشتە بو‏ شاشقینلقلرڭ‏ پریشانلغی‏ ایچندەدر.‏ چونكە‏ تاریخدە‏ بویوك مدنیت قورمش ملتلرڭ، توركجەدە‏ تمامیلە برلشمش كلمەلری آتوب‏ یرینە،‏ تاریخدە تورك ملتنە‏ اڭ‏ بویوك‏ فنالغی یاپان موغوللر‏ گبی باربار بر‏ قومڭ كلمەلرینی بو ملتە “توركجەدر”‏ دییە قبول ایتدرمگە‏ قالقمق، دها باشقە كلمەلرلە دە‏ وصفلاندریلەبیلیرسە دە‏ شمدیلك‏ اڭ‏ خفیف‏ وصف، بو‏ شاشقینلقدر.

نهاد ‏سامی بانارلی توركجەنڭ ‏سِرلری